Istanbul

ISTANBUL KAO MESTO MEMORIJE[1]

 

 

 

Memorija gradova

 

Gradovi se razlikuju jedni od drugih po njihovom memorijskom kapcitetu koji podrazumeva i moć sećanja, i moć zaboravljanja, ali i dar sećanja. Shvaćena kao sveta porodica, memorija beleži  gradove, jednako kao što obeležava i  ljude. Neki gradovi su mnemotični, neki amnotični (zaboravni)), neki imaju višak sećanja, hipermnemotični. Samo po sebi, sećanje nije niti dobra, niti loša osobina. Memorija nije sasvim svesna aktivnost, iako se može vežbati i usavršavati. Svaki grad, kao i svaka država, ima svoju specifičnu mnetometihničku strategiju.

Memorija grada, kao civilizacijski dobitak, podložna je insitutcionalnim uticajma i može biti predmet kulturne politike. Ali postoji jedna tema, malo tuđa memoriji, koja se ne može upravljati, koja je nesvesna i koja je individualna. Ona je povezana sa energijom sećanja, rezistenicijom zaborava. Sećanje je aktivan memorijski akt i zbog toga funkcioniše kao jedna forma korektivnog sećanja, instrument za oslobađanje od viška uspomena, forma za tumačenje sveta, metaistorija i kultura opstanka. U tom smislu, sećanje  izražava silnu privrženost za prošlost, ali i kao karakterna osobitost koja determiniše čovekovu sudbinu i sudbinu grada, sećanje  se ostvaruje ili u formi klektivne opsesije i nostalgije za nekadašnjim civilizacijskim Sjajem, ili u formi substitucije prošlosti preko njegovog ponavljanja u uspomenama, ili u formi otkrovenja. Zapravo zbog toga je sećanje samo na jednom koraku od umetnosti, a umetnost – mesto gde se preklapaju istorija i fikcija u fascinantnom metafizičkom sećanju.  Eto zbog toga sva povraćanja kolketivnoj kulturnoj memoriji vode ka nekoj umetnosti. Istanbul, je na primer, u svim njegovim civilizacijskim izdanjima, bio inspiracija brojnih literaturnih, likovnih i drugih umetničkih dela. Ovde ćemo utputi samo na neka imena: Gistav Flober, Teofil Gotje, Žerar de Nerval, Vilijam Batler Jejts, Orhan Pamuk, Ivo Andrić, Virđinija Vulf, Radoslav Petković, Konstantin Miladinov…Tako se sećanje sublimiše u priču. Tako se priča kondenzuje u urbane mitove. Tako se stvaraju fikcije o gradovima. Tako se ispisuje metaistorija grada. Tako se konstruiše istorija sveta.

 

Hronotopo Istanbula

 

U tim misterioznim konverzijama stvara se alhemija grada – njegov hronotop. Povezivanje vremena i prostora u jeziku i u kolektivnoj i eteričnoj memoriji.  Tako se prepoznaje hronotop svakoga grada, i u njemu slika koja ujedinjuje lokalni sa ezoteričnim identitetom. Pa  umesto velikih istorijskih fakata, u sećanju ostaju  - mirisi, zvuci, ulice, trgovi, amami, kafići, gradski splinovi, pejzaži, zore, noći, sumraci, svetlosti, snegovi, brda, kejovi, bedemi, mala i velika porta, urbani rituali…Orhan Pamuk (Istanbul 2006) govori o specifičnoj lokalnoj tuzi koja je drugačija od melanholije, a koju on deffiniše kao stanje određeno doživljenim porazom (tristesse, hüzün, local type of melancholy). Hronotop je memorisana slika grada u kojoj su urezane emocije koje je utiskivala istorija – zablude, pasije, greške, stradanja, tabui, esktaze, rastanci, strahovi, stihije, ljudske slabosti, porodične nesreće…

Hronotop Istanbula je tačno njegov splin, sve ono što je marginalno sa tačke posmatranja zvaničnih biografija, ali centralno sa tačke posmatranja autobiografija i ljudske memorije. Hronotpo Instabula se streotipizira, kao i svaki drugi hronotop, ali i takav ima moć da oživi  grad u sećanjima i kod odsutnih i kod prisutniih. To je metafizički šarm zbog  koga i osećamo jesmo li emotivno i mentalno privrženi za jedan grad, ili nismo. Hronotop Istanbula stvara i njegov spritus loci, njegov ontos. Fenomenologija grada je nedeljiva od njegove ontologije.

U slučaju sa jednim velegradom kao što je Istanbul, koji je i balkansko, i mediteransko, i evropsko i svetsko mesto memorije, treba da se podvuče još jedna bitna karakteristika. Zapravo, njegov hronotop je u uzanoj vezi i sa njegovim imenom. A ime Istanbula je ime  s druge strane imena, ime u imenu, višeimenost. Polinomija i sinonimija Istanbula, koje impliciraju da jedna stvar ima više naziva, u suštini i nije tako jednostavna. Svaka verzija Istanbula u prošlosti ima svoje ime. Istanbul je grad koji je doživeo više kulturnih i urbanih performansa, a ti performansi su prosleđeni različitim imenima i verzijama imena Istanbula, sa više stvarnih i simboličnih imena koja projektiraju više različitih  semantičkih/edicija Istanbula[2].

Istanbul je velegrad u kome je vidljiva golim okom prolaznost i promenljivost ljudkse civilizacije. Civilizacija, shvaćena kao niz konverzija, transformiše se iznutra, pa zbog toga ima svoj unutrašnji svet čiji se pejzaži menjaju od jedne do druge epohe. Civilizacijski je sistem  podložan  češćim promenama od prirodnih. Sve ono što je savršeno lagano se menja. Nesavršeno ima neku svoju inherentnu, konfliktnu, šarmantnu, ali i dramatičnu disharmoniju koja vodi ka čestim korenitijim promenama (tehnološkim, socijalnim, političkim, konfesionalnim kulturnim).

 

Istanbul kao istorisjki i kulturni intertekst

u Makedoniji

 

 

Način na koji je postavljena tema na Međunarodnoj konferenciji o Istanbulu[3], između ostalog pravi ovu Konferenciju i komemorijalnom. Svi mi koji smo učesnici ove Konferencije, na jedan ili drugi način smo podstaknuti da saopštimo saznanja o tome kako je  memoriran  Istanbul u svetskoj umetnosti i kulturi, u fikciji, filmu, fotografiji, slikarstvu, u memoriji, u putopisima.

 

Ono što ja ovde želim da istaknem  odnosi se  na veći broj memorijskih tragova (tekstova kulture) što je Istanbul ostavio u makedonskoj matrjalnoj i duhovnoj kulturi,  shvaćen kao snionim Otomanske/Osmanlijske imperije. Sem toga, sasvim usput bih ukazala i na tragove što je  ostavljao Vizant, odnosno Konstantinopolj u makedonskoj kulturi. Istanbulski intertekst u Makedoniji je paradigmatičan, jer je dvosmislen – s’ jedne strane se može tumačiti  kao citat i mimeza izvornog teksta Vizanta, Konstanitopolja, Carigrada, Istanbula, a s’ druge, može se čitati i kao autentični makedonski tekst iz vizantijske i osamnlijske epohe. Zapravo, poznato je da je makedonska kultura, od njihovog osnivanja do samoga raspadanja, bila u kontinuitetu integralni deo ovih, nekada vodećih imeprijalističkih sistema. Grad na Bosforu je bio centar političkih i kulturnih zbivanja, stvarao je jednu formu vizantocentričnih, odnoso orientocentričnih (otomanskih, levantskih, istočnih) umetničkih praksi. Istanbul je paradigma istočne kulture i orjentalnog pogleda na svet. Sa njim počinje produbljavanje i insitucionaliziranje šizme između zapodnoevropske (latinske, katoličke, protestantske) kulture i istočnoevropske, vizaintijske, orientalizirane, ortodoksne, a kasnije i islamske i islamizirane kulture. Što se više  orijentalizirala i islamizirala istočna rimska kultura, tim više se naglašavala raznolikost između evropske i azijske civilizacije, a time je Istanbul sve manje bivao Evropa, a sve više se identifikovao kao Azija. I danas je ova kulturna šizma  memorisani deo urbanoga pisma Istanbula, što u sebi integriše razliku između Istoka i Zapada. Kao posledica vizantijske i osmanlijske prošlosti, Balkan danas još uvek ostaje jedna nepripitomljena sumnjiva zona prelaza sa oksidentalne na orientalnu civilizaciju.

 

Danas se malo zaboravlja fakt da je Istanbul nekada bio Vizant, centar moćne Istočne Rimske Imperije i kulture, sa dominantnom hrišćanskom religijom, sa hrišćanski marikarnom umetnošću i sa specifičnom  multijezičkom praksom  koja je od IX  do X  veka zvanično dozvoljavala upotrebu i crkvenoslovenskog jezika, odnosno jezika Makedonskih Slovena iz Soluna.  Zaboravlja se u suštini fakt da je srednjevekovni makedonski  kulturni identitet vrlo snažno označen  vizantijskim, i da nije slučajno savremena makedonska kultura fascinantno mesto memorije vizantijske umetnosti i kulture, odnosno ukoliko odsustvuje makedonska slovenska matrica (psimenosti, jezika,  likovne umetnosti – freskoslikarstvo, živopisi, duborez, bakrorez), arhitekura,, muzika, folklor, pravoslavna duhvnost, da bi  vizantijska civilizacija  ostala nekompletna. Savremena Makedonija je nezamisliva bez kulturnog nasleđa iz perioda ‘vizantijske’ epohe Istočnog Rimskog Carstva. Uticaji su uzajamni, uzvratni. Iz Vizanta/Konstantinopolja ka Makedoniji su dolazili kulturni modeli, iz Makedonije ka Vizantu/Konstanitnopolju odlazile su konkretne umetničke i kulturne prakse, dela autori, iskustva.[4]

Velik je broj primera iz perioda viznatijske epohe koji potvrđuju identitet Makedonije kroz vekove, pa i danas:  ranovizantijske i kasnovizantijske bazilike i baptiseriji, bedemi, kule i gradišta, putevi kao Via Ignacija, helenistički intertekst na freskama i ikonama, slovenski pisani spomenici…U ovom kontekstu, ne možemo zanemrati a ne spomenuti bar nekoliko kulturno-istorijskih spomenika, od kojih je jedan deo pod zaštitom UNSEKO-a: Katedralna crkva Sveta Sofija u Ohridu, Sv. Pantelejmon – u Nerezima kod Skopja, Kurbino – u Prespi, Samoilova tvrđava, Skopsko Kale. Vizantisjki semiozis je  duboko utisnut u palimpsest makedonske kulture. Hrišćanska većina u savremenoj Makedoniji u najvećoj meri se kulturno i emotivno identifikuje  vizantisjkim nasleđem. Ono je danas deo svetskog materjalnog i duhovnog nasleđa. Tako, u jednom datom istorijskom trenu, na jednom prostoru gde se uzjamano pericipiraju kulture, svet se ujedinjuje u jednu nedeljivu ceivilizacijsku celinu.

 

Ali, u Republici Makedoniji registrovani su i brojni kulturno-istorijski spomenici iz otomanske epohe. Otomanska istorijska epoha nije samo fenomen uticaja, već u jednom svom segmentu se ostvaruje na mnogo većim nesegmentiziranim  prostorima, u tzv. Etničkoj Makedoniji , kao i na užem prostoru Republike Makedonije. Njen semijozis  prepoznatljiv  je i prisutan u makedonskoj realnosti. U savremenoj makedonskoj teksturi nalazimo brojne materjalne objekte: od truskih amama, do turskih džamija, tekea, bezistana, palata, knjiga, deftera, umetničkih dela, sve do onog dela turskog naroda koji je prihvatio Makedoniju kao svoju  domovinu i ostao da živi u njoj sa svojim nasleđenim običajima, svojim jezikom i svojom verom Ovde možemo podvući i podatak koji je od velikog značaja za razumevanje savremene Makedonije, a koji je povezan za Makedonce  koji su muslimanske verosipovedi (uglavnom konvertirani hrišćani). Ovaj deo makedonskoga naroda – koji je sačuvao svoj maternji makedonski jezik, ali se od svoje prethodne hrišćanske matrice preobratio u islamsku – je vrlo specifično živo svedoštvo  o prisutnosti otomanske civilizacije i na prostorima Makedonije. To ujedno svedoči o faktičkoj politici jezičke tolerancije koja se  ostvarivala u vreme Otomanske imeprije. Koliko i da se čini paradoksalnim  iz aspekta savremene simplifikacije multilingvizma, multikulturalizma i multietnicizma, istorijska je istina  da su različiti narodi u sastavu Otomanske imperije imali određena nepisana kulturna prava, da praktikuju svoj maternji jezik, svoju narodnu kultura. Da nije postojala tolerancija toga tipa, u periodu od pet vekova ( od kraja XIV do početka XX veka) svi bi se Makedonci i konefisonalno i jezički konvertirali. Kolektivna kulturna memorija Makedonaca, možda je  sačuvana  zahvaljujući  neartikulisanoj, ali delotvornoj toleranciji ka kulturnim razlikama kje su postojale u heterogenoj Otomanskoj imepriji.

 

Ovde možemo istaći nekoliko značajnih kulturno-istorisjih spomenika Otomanske imperije, koji su  predstavljeni u časopisu “Osmanlijski spomenici”, čiji je priređivač  Zoran Pavlov, objavljen sa podrškom UNESKO-ovog Regonalnog biroa za nauku i kulturtu u Evropi  (BRESCE). Sa stilističko-umetničkog aspekta posmatranja, mora se istaknuti Šarena (Aladža) džamija u Tetovu, Ali-pašina džamija u Ohridu, Arabati-baba Teće u Tetovu, Mustafa - pašina džamija i Sultan-muratova džamija u Skopju, Daut-pašin hamam, Kuršumli-han, Suli – han, Kapan – han i Čifte-hamam u Skoplju, Jeni-džamija i Isak Čelebi džamija u Bitolju, bezistani u Bitolju, Štipu i Skoplju, Orta-džamija u Strumici, Halveti-teće u Strugi i mnogo drugih. Kameni most je otomanski spomenik koji je prerastao u vizuelni kulturni simbol, amblem grada Skoplja. Turska čaršija je svet za sebe i dugi niz godina je bio simbol skopskog života sa svojim otomansko-slovenskim šarmom, osobito do 2001 godine. Skopski hronotp nosi stambolske vizuelne, emotivne i običajne elemente. Ulice poznate kao kaldrme (kalodromi - dobri putevi) i dans su deo urbanog prostora brojnih gradskih kvartova u gradovima kao što je na primer, Veles. Materjalno kulturno nasleđe  iz perioda Otomanske imperije u savremenoj Makedoniji  je već  sastavni deo makedonskog domorodnog hronotopa, gde su se vekovima na marginama ortodoksne hrišanske kulture  ispisivali tekstovi islamske kulture.

 

Makedonski govorni jezik u sebi ima ugrađeno i makedonizirano više od 3 000 turskih reči/turcizama, bez kojih se ne mogu zamisliti neki makedonski romani i priče, makedosnka usmena književnost, makedonska jezička memorija. Makedonska kuhinja i kuhinjska leksika su duboko orientalizovani i nerazumljivi van orjentalnog konteksta. Skoro i da je nemoguće dozvoliti evociranje nekih makedonskih stanja ukoliko nije prisutna stilska potkrepa  sa turskim izrazima. Za neke od njih je povezan jedan vrlo melanholičan svetogled jednog marignalizovanog naroda sa jakim autohtonim identitetom. Mnogi od njih nemaju svoje odgovarajuće sinonime u makedonskoj savremenoj leksici, još manje među novoprispelim internacionalizmima, jer u svima njima je utisnuto ne neko obično konvencionalno značenje, već autentično životno iskustvo jedne cele epohe. U njima je ugravirano jedno drugo makedonsko vreme koje tek treba da bude predmet detaljnijih komparativnih pretraga. Kako da se drugačije iskaže stanje saklet(s’klet) ili safra, ako ne pomoću arhaizovanog, stislki intenzivno moćnog, makedonskog turcizma? Nemir, uzrujanost, muka, tremor, angoisse, nervosa, panika, strahovanje? Ne, jer sve je to dobro ali sugeriše nešto sasvim drugo. Saklet je neponovljivo otomansko nasleđe u makedonskoj svesti. Brojna suštinska duhovna ljudska I međuljudksa stanja mogu se ekspresivno izraziti samo uz pomoć jednog turcizma. Jezik je najsenzibilnije ogledalo kolektivne memorije. Zbog toga se treba i negovati i prenosti preko obrazovanja, posebno preko literature kao raskošni dom jezika. Danas se može primetiti  jedna tendencija zaborava turcizama u govornoj praksi Makedonaca, ali s’ druge strane nekoliko iznarednih romana je sačuvalo njihovo još uvek  moćno prisustvo u savremenoj makedonskoj kullturi. Reče je o romanima Olivere Nikolove (Vežbe za Ibn Pajko), Krsteta Čačanskog (Knjiga neba), Dragi  Mihajlovskog (Bajazit i Olivera, Smrt Divljaka), Slobodana Mickovića (Kraljević Marko).[5]

 

Ovde  možemo samo usput da uputimo na impresivni estetizam makedonske usmene poezije i makodonskih narodnih priča koje bi bile nepojmljive bez prisustva turskog, odnosno otomanskog interteksta. Posebno su orijentalizovana predanja vezana za topos Karađoza. Impresivne su  aktualizacije drugoga (tuđinca, stranca) u figuri Turčina, stereotpiziovani u liku Crnoga Arapina. Oformljen je i steretip Turčina osmanlije u liku Nastradina-hodže čiji je antipod makekedonski Itar Pejo (Lukavi Pejo). Ova dva lika su deo jedne parodizovane folklorne slike sveta iz vremena Otomanske impreije koja sadrži veliki broj elemenata socijalnih tenzija, ali i jednog narodnog saživota/dijaloga. U makedonskoj narodnoj kulturi upečatljivi su i uticaji divanske poezije , što se posebno može  evidentirati ustanovljenjem jedne varijante makedonske starogradske sevdalinke, preko jedne specifične  ohridske pesme, jednog romantičnog otomanskog ‘patosa’ u makedonskoj kulturi, u svedah-poetici.  Sve ovo tek treba da postane predmet detaljniijih analiza i studija.

Danas je Stambol ‘mitsko mesto’ makedonske kulturne memorije, koje se aktualizuje u odnosu na pitanje makedonskih dramatičnih stanja vezanih za obstanak i sačuvanje identiteta. Ovde pre svega mislimo na nekoliko “fermna” koji su bili od sudbisnkog značaja i uticaja za makedonsku istoriju, a koji su bili i predmet narodnog pevanja i oplakivanja. Pre svega imamo na umu stambolske irade kojima je bila  ukinuta i samostalnost Ohridske arhiepiskopije[6]. Osnovana 1018 godine, na temeljima Ohridske patrijaršije iz X veka, Ohridska arihiepskopija je ukinuta 1767 godine naređenjem sltana Mustafe Trećeg. Ovaj datum simbolično  se povezuje sa  novom epohom, kada počinje propaganda i procesi sistematskog negiranja makedonskog etničkog, jezičkog i kulturnog identiteta, uglavno personificirani u raspravama nekoliko susednih balkanskih država, diskretno pothranjivanih strateškim opredeljenjima velikih evropski sila. Zbog toga, u toku XIX veka, u vreme formiranja novih balkanskih nacionalnih država (Grčke, Bugarske) , osujećeno je osnivanje autnomne Makedonije, koja  je u period od samo nekoliko meseci postavljena u okvirima novoosnovane ‘velike Bugarske’(San Stefano, 3. Februara 1878), zatim na Berlinskom kongresu (jula 1878) ponovo  priključena u okvirima Otomanske imperije, dok je  u vreme Bukureštanskog kongresa (1913), posle Drugog balkanskog rata konačno i podeljena između Grčke (51%), Srbije (39%), Bugarske (9%) i Albanije (1%).

Postoji jedan vrlo simptomatični podatak u vezi ambivalentnog odnosa Makedonaca ka Stambolu, koji je povezan za braću Dimitrija i Konstantina Miladinovih. Pesnik Konstantin Miladinov (Struga ,1830- Carigrad 1862), u svojoj apologetskoj poemi “Tuga za jugom” (“T’ga za jug”- 1861), pevajući o svojoj nostalgiji i čežnji za Makedonijom[7], navodi i Stambol kao sinonim za južnu, svoju svetlu i toplu domovinu: “Da vidam Kukuš, Stambol da vidam…”[8]. Kakva ironija, samo  nepunih godinu dana posle objavljivanja ovih stihova, on umire zaejdno sa svojim bratom u mračnim i tamnim carigradskim zandanama, osuđen zbog “slovenštine”.

Rađanje savemene turske civilizacije i pojava istorijske figure Kemala Ataturka, odvija se sinhronizovano sa projektom o fragmentiranju prirodne, etničke Makedonije i otpora ka makedonskom programu, posebno u njenim južnim delovima.[9] Na početku XX veka, Turska je podržala potraživanja Makedonaca o autonomiji Makedonije. Implicitno ili eskplicitno, Republika Turska ima funkciju prijatelja Republike Makedonije. Ova se konstanta ne sme ignorisati niti u jednome trenu.

 

 

 

 

 

 

Post scriptum

 

Postoje “crne jame” u opstanku čovečanstva koje pokazuju šokantnost  i melanholičnost evolucije civilizacija. Grotesknost konstruiše istoriju i predstavlja oznaku bez koje ne bi mogla da se razume istorija. Istorija je niz od radikalnih presvrta ustanovljenih sistema podstaknutih silnim ljudskim, prirodnim, ili natprirodnim ambicijama. Istorija je nepravilni niz nemilosrdnih revizija postojećih sistema, vrlo često i grandzioznih imperija, kultura i tradicija. Istorija je saživot i priča. Stvarnost i  slika stvarnosti, prošlost  i povest/storija o prošlosti. Povest je institucionalizovana memorija prošlosti, ozvaničena konstrkcija pobednika. I poraženi imaju svoje priče, ali  se priče poraženih teško prisvajaju u svojstvu referentnog pogleda u odnosu na prošlost, zbog čega  je problematična i njihova moć da izvrše uticaj na savrmene događaje. Pojdinačne priče o prošlosti se  integrišu u umetnosti i u individualnoj povesti. Ali se istorija ipak ponavlja. Ponavljaju se funkcije ljudskih civilizacija: konstrukcije i destrukcije, humanizacije i varvarizacije, osnivanje, procvat i raspad imeperija…Energija se zgušnjava u materiji, materija se razređuje u energiji. Energija se ne gubi, samo se preobraća. Takav je kod spiralnog kretanja kruga. Takva je al-hemija Grada. Igra memorije.

 

 

 

Prevod s’ makedonskog na

srpski jezik

Biljana Biljanovska

Референтна литература

Goodwin, Jason. 2006. The Janissary Tree. The Wyllie Agency LTD, (historical mistery. Македонски превод: Дрвото на јаничарите, Скопје: Магор, 2006.

Kulavkova, Katica. 2000. „From Simplification to Paronomasia: the Re-semantisation of the Paradigm of the Turk in Macedonian Literature“. In: The Image of the Other in Literary Education in South Europe (Sofia, 2000): 48-57.

Михајловски, Драги. 2002. Смртта на дијакот. Скопје: Каприкорнус.

Михајловски, Драги. 2009. Бајазит и Оливера. Скопје: Каприкорнус.

Мицковиќ, Слободан. 1993. Крале Марко. Скопје: Слово.

Николова, Оливера. 2007 [2001]. Вежби за Ибн Пајко. Троен роман. Скопје: Дирекција за култура и уметност.

Pamuk, Orhan. 2005. Istanbul: Memories of a City. Translated by Maureen Freely, New York: Alfred A. Knopf [original title: İstanbul: Hatıralar ve Şehir]. Да се види и македонското издание.

Петковиќ, Радослав. 2007. Vizantijski Internet. Beograd: Stubovi kulture.

Чачански, Крсте. 2000. Книга на небото. Скопје: Култура

 



[1]) Ovaj tekst je preuzet iz najnovije knjige dr. Katice Ćulavkove “Balkanska iskušenja i drugi eseji” , koja  će svoju zvaničnu promociju na makedonskom i engleskom jeziku  doživeti ovih dana, u Skopju, Makedonija. (MANU).

[2]) Kao što je poznato, Istanbul je osnivan 667 gdoine pre Hrista pod imenom Viznat – Byzantum (po krallju Vizisu). 330 posle Hrista dobija ime Drugi Rim ili Novi Rim (Nova Roma). Kasnije, od 337 god. nazvan je po imenu imperatora Konstantina – Konstanitnopolj (Constantinople). Od 1435 i u toku Otomanske imperije, dobija razli;ita nadimena kod različitih naroda i jezika (Carigrad, Vasileos, Polis, Stambol), sa simboličnim apelacijama – Visoka/Sublimna Porta (Sublime Porte), Porta, Crvena Jabuka, Stambol, Carigrad, Drugi Rim. Od 1923 se vodi pod međunarodnim imenom Istanbul.

[3] ) Pomenuta Konferencija o Istanbulu bla je odrzana oktobra meseca 2009 godine.

[4]) Saglasno nekim referentim izvorima, slovenski jezik je bio jedan od  jezika koji se najviše govorio na dvoru Velike Porte u periodu od XV do XVII veka.

[5]) Na samim začetcima savremene makedonske kulture tu su ulogu imali romani Stale Tppova, Živka Činga, Slavka janevskot i brojnih rgih pisaca. O sterotipnom doživljavanju Turčina u makedonskoj kultura pogledati  moj esej “Slika Turčina u makedonskoj književnosti”, 2000 “From Simplification to Paranomasia the Re-semantisation of the Paradigm of the Turk in Macedonian Literature”, in: The Image of the Other in Literary Education in South Europe (Sofia, 2000): 48-57.

[6]) Po nekim podatcima Ohridska arhiepiskopija je priznata još u toku IX veka (879 godine), dok je njen prvi episkop bio Kliment, prvi slovenski episkop uoptšte.  Saglasno nekim drugim teorijama, njene začetke trebamo tražiti  nekoliko vekova ranije, još u vrme Justinijane Prime iz IV veka. Potvrđen je fakt  da je drugom  plovinom X veka, das u Ohrid I Prespa sedišta samostalne Ohridske patrijaršije,  u period vladavine cara Samoila (976-1014)  sa sedištem u Ohridskoj patrijaršiji. Kasnije , u toku 1018 godine, sa strane Istočnog Rimskog Carstva i imperatorra Vasilija Drugog, priznata je kao arhiepiskopija u sastavu Carigradske patrijaršije. Za vreme Otomanske Imperije imala je autokefalni status. Ukinuta je dekretom  (iradom) sultana Mustafe Trećeg 16.februara 1767 godine, Iipripojena Carigradskoj patrijaršiji, založbama same Carigradske patrijaršije, u većoj meri zbog finansijskih  poteškoća s kojima su se suočavali, ali i namerama da se ona helenizira, ili da bude pod uticajem  Bugarske egzarhije. Obnovljena je pod imenom Makedonska  pravolsavna crkva 1967 godine, a 2009 godine MPC svom imenu dodaje  prilog Ohridksa arhiepiskopija, kao direktni naslednik stare Ohridske Arhiepiskopije, dok je njen poglavar Makedonski I Ohridski Arhiepiskop. Aresenij je zadnji makedonski arhiepiskop pre njenog ukidanja  (on je zapravo dao ostavku u Istanbulu 17. Maja 1767).

 

[7]) Za Konstantina Miladinva pojam Makedonije prostire se u okviru tadašnjih  etničkih granica na celoj makedonskoj teritoriji, pre nedgo što će biti podeljena  na Berlinskim Kongresom 1878 godine.

[8] ) „Орелски крилја как да си метнех, / И в наши страни да си прелетнех! / На наши места ја да си идам, / Да видам Стамбол, Кукуш да видам, / Да видам дали с’нце и тамо / мрачно угревјат како и вамо.”

[9] ) Kao što je poznato, Kemal Ataturk je deo svog obrazovanja sticao u Bitolju (otomanski naziv ovoga grada bio je Monastir -) 1896 godine, u današnjoj  u Republici Makeodniji.